Muzika zaključana u arhivama: Zašto je Leksikon kompozitora Vojvodine obavezno štivo
Mnogo je razloga zbog kojih bismo Leksikon kompozitora Vojvodine mogli da okarakterišemo kao kapitalno delo. Reč je o svojevrsnom oživljavanju zaboravljene muzičke prakse prostora na razmeđi srednjoevropskog i balkanskog sveta, kako je u predgovoru naveo priređivač, muzikolog iz Novog Sada Adrian Kranjčević. Vremenski okvir u kome se kreću imena autora zauzima gotovo dva i po veka: prvo ime kome je posvećen članak jeste Đuro Đerđ Arnold, hrvatsko-mađarski kompozitor, jedan od prvih profesionalnih horovođa i orguljaša koji je postavio temelje muzičkog života u Subotici. Pored nešto poznatijih kompozitora 20. veka, kao što su Petar Konjović i Rudolf Bruči, poslednji članak posvećen je Mitru Subotiću Subi — Novosađaninu koji je 1999. godine tragično preminuo u San Paulu, osamdesetih godina poznatom i pod pseudonimom Rex Ilusivii. Ovo je ujedno i jedini stvaralac prikazan u knjizi koji pripada domenu popularne muzike.
Podnaslov knjige glasi Brevijar kompozitora i muzičkih stvaralaca na panonskim prostorima i dosta govori o stilu pisanja Adriana Kranjčevića. Osim što je studiozan, autor se potrudio da tekstove obogati zanimljivim detaljima iz života kompozitora, pri tom pokazujući odmerenost, pa su tako biografski podaci funkcionalizovani u smislu isticanja njihove povezanosti sa značajnim istorijskim činjenicama. Recimo, Dimitrije Mita Topalović 1889. godine uz pomoć Pančevačkog srpskog pevačkog društva osniva neku vrstu privatne muzičke škole koja je radila narednih sedam godina. S obzirom na zvanični podatak da je Muzička škola „Mokranjac” u Beogradu osnovana tek deset godina kasnije, 1899, Kranjčević s pravom ističe da je srpsko muzičko školstvo svoje početke imalo i nešto ranije.
Veoma je značajno i isticanje Rikarda Švarca, jevrejskog kompozitora, muzičkog pedagoga i dirigenta, studenta Akademije za muziku i primenjenu umetnost u Beču, gde je prisustvovao predavanjima iz kompozicije i orkestracije koje su, između ostalih, držali Arnold Šenberg i Alban Berg. Kranjčević ističe značaj muzikologa Gorjane Ivković iz Zagreba i Dušana Mihaleka iz Novog Sada, koji su ponovo otkrili stvaralaštvo ovog tragično postradalog kompozitora, ubijenog u ustaškom logoru Jasenovac 1941. godine. Autor na kraju teksta s pravom apeluje na to da je dužnost ovdašnje muzikološke i umetničke zajednice da muzika ovog stvaraoca bude kvalitetno snimljena i da oživi na koncertnim podijumima.
Poseban značaj leksikona ogleda se u spašavanju od zaborava života i karijera mnoštva vojvođanskih kompozitora, pa tekstovi o njima predstavljaju svojevrsnu inicijativu za revitalizaciju njihovih opusa. Kranjčevićev entuzijazam nazire se i kroz same tekstove — između redova sasvim je čitljivo oduševljenje prema renesansnoj ličnosti Marka Nešića, kompozitora, tamburaša, pesnika, štampara i esperantiste. U tom smislu, sažeto, a opet veoma sadržajno, prikazane su i aktivnosti Svetolika Pašćana-Kojanova, kompozitora i panslaviste koji je bio aktivan kako u Kraljevini Jugoslaviji, tako i u kasnijoj socijalističkoj državi. Fascinantan je podatak da je ovaj kompozitor autor knjige Antonius Stradivarius Cremonensis, koja ne govori samo o čuvenom graditelju violina, već donosi i detalje o načinu gradnje instrumenata, uz popis do tada poznatih i registrovanih gudačkih instrumenata.
Navedene činjenice pre svega govore o tome sa koliko se nepravde ovdašnja sredina odnosi prema ličnostima koje su ulagale neverovatan prosvetiteljski zanos i znanje ne bi li omogućile ono što je današnjim generacijama potpuno uobičajeno. Tako i Kranjčević u predgovoru ističe da zahvaljujući ljudima kao što su Josif Šlezinger, Isidor Bajić, Ivan Kovač, Rudolf Bruči i mnogi drugi, danas imamo muzičko obrazovanje, orkestarske i kamerne ansamble, pevačka društva, kao i institucije poput muzičkih škola i Akademije umetnosti. Gorčina ostaje u činjenici da većina autora prikazanih u knjizi danas nema čak ni ulicu u gradovima u kojima su se rodili ili stvarali.
Kriterijum pri odabiru kompozitora i muzičkih stvaralaca ključni je faktor za ukazivanje na kontinuitet delovanja muzičkih pregalaca u kome su se susretali bečki, peštanski, praški i južnoslovenski uticaji. Naime, u knjizi su odabrana ona imena koja su rođena na teritoriji današnje Vojvodine ili su nekim delom života bila čvrsto vezana za nju. Posebno dobro je istaknut sociološki aspekt njihovog delovanja, pa su čitaocu sasvim jasne bitne uloge koje su u to vreme imali kapelnici, horovođe, crkveni muzičari i generalno trudbenici muzičkog života. Između redova istaknut je još jedan sociološki fenomen — odnos između provincije i pomenutih evropskih centara, čime se otvara i uvek aktuelna tema decentralizacije kulture.
Leksikon kompozitora Vojvodine ne otkriva samo imena, već i specifičan zvučni pejzaž Panonije — zvučni mikrokosmos u kome se susreću evropske kompozicione škole sa melosom balkanske kafane, tamburaškom tradicijom i duhovnim pojanjem. S tim u vezi, Kranjčevićev leksikon iznosi na videlo i jedan bolan problem: koliko istorije leži zaključano u arhivama, čekajući muzičare koji će skinuti prašinu sa notnih zapisa i otkriti ono što je autor već spoznao. Veoma malo kompozicija navedenih stvaralaca danas postoji na nosačima zvuka, pa je ova knjiga ujedno i otvoreni apel zvučnim arhivama da im udahnu novi život.
Zbog toga leksikon Adriana Kranjčevića ne predstavlja samo spomenik prošlosti, već je i ogledalo naše sadašnje kulturne neodgovornosti — ali je i dragocena mapa puta za sve one koji veruju da muzička istorija ovih prostora još uvek ima nešto da nam kaže. Reč je o radu muzikologa visoke svesti i izuzetne odgovornosti prema nasleđu koje ga je formiralo.
