Od Panove frule do TikToka: O zborniku Music Beyond the Concert Hall Katedre za muzikologiju FMU
Kolektivna monografija Music Beyond the Concert Hall, koju su uredili Dragana Jeremić-Molnar, Biljana Leković i Radoš Mitrović u izdanju Fakulteta muzičke umetnosti u Beogradu i Katedre za muzikologiju, nastala je kao plod 16. međunarodne konferencije koju organizuje pomenuta katedra. Publikacija na aktuelan način preispituje fenomene muzičke prakse izvan tradicionalnog instituta koncertne dvorane – bilo u prostornom, tehnološkom, žanrovskom ili socio-kulturnom smislu.
U predgovoru izdanja, jedna od urednica dr Dragana Jeremić-Molnar postavila je, temelj čitave monografije. Njen uvodni tekst definiše paradoks modernog doba u kome je izlazak muzike iz tradicionalne koncertne dvorane zapravo njen povratak kući, odnosno, širim društvenim, ritualnim i medijskim kontekstima. Ona mapira kako se estetska autonomija i ono što je 19. vek smatrao „čistom” muzikom u 21. veku redefiniše kroz nove prostore i tehnologije.
Jedini tekst koji se bavi konceptom kako je muzika zvučala u prirodi i istoriji, daleko pre nego što su izmišljene koncertne dvorane, napisala je Marija Tomić i nalazi se na samom kraju izdanja. Ona se osvrnula na motive Panove frule, na mitove o divljini i na iskonski zvuk prirode, pokazujući da je prvobitna ideja muziciranja neraskidivo bila vezana za otvoreni prostor i ritual. S druge strane, na samom početku, prvi tekst američkog istraživača Paula Šagasa, posvećen intermediji i audiovizuelnoj kompoziciji, istražuje kako savremena digitalna tehnologija i interaktivni mediji spajaju zvuk, sliku i prostor u hibridne umetničke forme, menjajući iz korena način na koji percipiramo umetnost.
Obrnuto od samog izdanja, ovaj prikaz je krenuo od prošlosti ka budućnosti, što ukazuje na prirodnu reakciju ljudskog uma. Međutim, urednici izdanja očigledno su čitaoca hteli da šokiraju onim što živimo danas, upravo da bismo shvatili da to „novo” zapravo nije ništa novo. Tek kad proletimo kroz moderne ekrane i algoritme i stignemo do završnog teksta, shvatamo paradoks — da je digitalna decentralizacija zvuka zapravo povratak na iskonski način na koji je čovek živeo sa muzikom pre nego što ju je buržoazija 19. veka „zaključala” u koncertne dvorane.
Monografija je podeljena u nekoliko tematskih celina. Violeta Kostka sa Muzičke akademije „Stanislav Monjuško” iz Gdanjska prikazuje savremena neuronaučna i kognitivna istraživanja kako bi dokazala da je koncept „čiste” muzike danas zastareo, jer zvuk u multimediji značenje dobija tek u sprezi sa drugim medijskim slojevima. U ovom segmentu monografije, Kinga Kivala, istraživačica sa Muzičke akademije iz Krakova, analizira koncept metamuzike poljskog kompozitora Andžeja Kšanovskog kroz njegovu multimedijalnu seriju Programi, koja spaja zvuk, reč i teatar.
U delu monografije posvećenom muzici za film ili serije, Radoš Mitrović sa Fakulteta muzičke umetnosti secira filmski jezik Aleksandra Klugea i pokazuje kako ovaj autor, pod uticajem Brehta i Frankfurtske škole, koristi muziku kao ravnopravan, dijalektički akt za pripovedanje, a ne samo kao kulisu. Marija Vilček-Krupa, još jedna istraživačica sa Muzičke akademije „Kšištof Penderecki” iz Krakova, na primeru filma Bram Stokers Drakula Fransisa Forda Kopole analizira kako muzika Vojčeha Kilara suptilno i „nevidljivo” kroji psihološki podtekst i značenje scena. Hrvatska autorka Irena Paulus daje kritički pregled savremene filmske muzike u toj zemlji, osvetljavajući paradoks između velike kreativnosti autora i nedostatka sistemske, institucionalne podrške.
Ivana Perković se u svojoj studiji bavila klasičnom muzikom na filmskom platnu, konkretno analizirajući kako se Hajdnov gudački kvartet koristi u Spilbergovom naučno-fantastičnom filmu Minority Report. U tekstu je napravljen veliki iskorak u savremeno doba, jer tradicionalnu muzikološku analizu kombinuje sa alatima veštačke inteligencije, istražujući kako AI može da pomogne u tumačenju muzike. Marija Karan, takođe sa Fakulteta muzičke umetnosti, objašnjava prelazak sa filmskog platna na televizijske i striming serije. Ona proučava kako muzika iz savremenih serija napušta svoj originalni kontekst i nastavlja potpuno samostalan život izvan ekrana, transformišući se u popularne digitalne plejliste na striming servisima.
Kao veoma aktuelni, objavljena su dva članka u rubrici nazvanoj „Od koncertne dvorane do virtuelnog prostora”. Biljana Leković i Sanela Nikolić sa beogradskog Fakulteta muzičke umetnosti istražuju fenomen TikToka kao neočekivanog prostora za promociju klasične muzike, analizirajući kako kratki, viralni video-klipovi stvaraju potpuno novu digitalnu publiku. Katarina Mitić Minić bavila se izvođenjem muzike iz video-igara u koncertnim dvoranama, pokazujući kako se ovi simfonijski spektakli uspešno obraćaju mlađoj, gejmerskoj generaciji i vraćaju je u tradicionalne institucije.
Na samom kraju, ovako koncipirana i zaokružena publikacija još jednom potvrđuje da Katedra za muzikologiju Fakulteta muzičke umetnosti u Beogradu neguje izuzetno razgranatu, vitalnu i relevantnu izdavačku produkciju. Hvatajući se ukoštac sa fenomenima koji su, kao u slučaju monografije Music Beyond the Concert Hall, krajnje aktuelni, provokativni i duboko ukorenjeni u savremenom trenutku, Katedra iznova dokazuje svoju lidersku poziciju u regionu. Spremnost da se tradicionalni muzikološki alati ukrste sa digitalnim medijima i veštačkom inteligencijom, zaslužuje pohvale. Otvorenošću ka interdisciplinarnosti i kontinuiranim osluškivanjem globalnih kulturoloških promena, Katedra za muzikologiju i Fakultet muzičke umetnosti ne samo da prate savremene svetske tokove, već aktivno i hrabro suočavaju domaću naučnu i širu javnost sa dinamičnom budućnošću muzičke umetnosti.
