Zrela interpretacija srpskog gudačkog pisma: Gudački orkestar Dušan Skovran i Mihajlo Miletić, 22. IX 2026.
Koncert Gudačkog orkestra Dušan Skovran pod upravom dirigenta Mihajla Miletića doneo je uobličen i stilski raznovrstan program posvećen srpskoj muzici za gudače. Kroz dela Dejana Despića, Tatjane Milošević, Stanka Šepića, Milana Mihajlovića i Zorana Erića, ansambl je predstavio široki luk domaće orkestarske literature za guačke ansamble — od citatnih i tradicionalnih uporišta, preko složenog savremenog koncertantnog sloga, do različitih vidova iskazivanja postmodernističkog senzibiliteta. Koncert je održan u Hrišćanskoj adventističkoj crkvi u Beogradu.
Kompozicija kojom je otvoren koncert, Počasnica Stevanu Mokranjcu op. 132a, kako i sam naslov sugeriše, direktan je omaž Dejana Despića ocu srpske muzike. Forma dela ukazuje na princip rukoveti, pa bi najtačnija tvrdnja bila da je reč o potpuriju najpopularnijih tema koje srećemo u Mokranjčevim svetovnim i duhovnim horskim kompozicijama. Tako se, na primer, nedvosmisleno mogu prepoznati melodije pesama Čimbirčice, Devojka junaku prsten povraćala, Raslo mi je badem drvo, Oj, Lenko, Lenko, Crni goro, kao i početni odsek Heruvimske pesme iz Liturgije Svetog Jovana Zlatoustog.
Mokranjčeve teme orkestrirane su tako da je žanrovski transfer iz horskog u instrumentalni medijum ostvaren sa izuzetnom uverljivošću, te bi zaista moglo da se pomisli da je reč o primarno instrumentalnom komadu. Tome znatno doprinosi i vešto postavljeno orkestarsko tkivo pratećih glasova, koje je kompozitor tretirao kao gusto komponovanu, fluktuirajuću podlogu. Zvuk orkestra u takvim epizodama delovao je zaobljeno i izbalansirano, dok su prelasci između tematskih odseka izvedeni sasvim prirodno. Naročito su uverljivo zvučale kamerne epizode u kojima su se isticali pojedinačni instrumenti, što svedoči o zrelom zvuku ansambla sastavljenog od etabliranih muzičara.
Mladi dirigent Mihajlo Miletić uspeo je da od fragmenata Mokranjčeve muzike izgradi logičnu formalnu celinu. Stoga se slobodno može reći da je Despićeva dramaturška postavka prikazana neusiljeno, bez vidljivih šavova, kao zaokružena i ubedljiva muzička misao.
Premijera kompozicije Stretto Tatjane Milošević, napisane za violinu i gudački orkestar, predstavljala je značajan doprinos srpskoj muzici za gudače, ponudivši zrelu i slojevitu autorsku viziju u kojoj se tehnička virtuoznost prirodno prepliće sa dubokim dramaturškim nabojem. Naslov kompozicije, koji direktno upućuje na polifoni postupak zgušnjavanja i preklapanja muzičkih misli, u delu kompozitorke funkcioniše i kao primarni kompozicioni princip i kao snažna estetska metafora.
Kompozicija počinje i završava se ležećim tonovima u solo violini koji se sasvim lagano menjaju nad prozračnom klasterskom podlogom gudačkog orkestra. Glavni deo dela donosi gust i dinamiziran dijalog između soliste i ansambla, kroz koji autorka gradi atmosferu unutrašnje napetosti i vremenske kompresije. Solistička deonica — umesto da bude postavljena isključivo kao klasični primus inter pares ili virtuozni ukras — deluje kao pokretački impuls koji podstiče dinamiziranu orkestarsku masu.
Violinistkinja Gordana Matijević Nedeljković, kojoj je delo i posvećeno, ponudila je ubedljivo čitanje solističke deonice. Njena interpretacija odlikovala se britkošću i beskompromisnošću u pokretu, uz jasan tonski fokus i zrelu izražajnost — pruživši izvođenje fascinantne snage i posvećenosti. Takav svirački pristup pokazao se kao jedini pravi način da se dočara složen karakter i unutrašnji dramaturški naboj same kompozicije. Pasažni pokreti u naglom sfumatu i sukcesivna ubrzanja stvorili su utisak muzičke materije koja bi se istovremeno mogla shvatiti kao komentar na tokatnost koncertantnog baroknog stila, ali i kao svojevrsni „komentar komentara“ na Šnitkeovo viđenje baroknog i avangardnog nasleđa. Uz uverljiv solistički nastup, gudački orkestar je pod rukovodstvom Mihajla Miletića pokazao visoku koncentraciju i fleksibilnost u praćenju složene strukturne mase dela.
Melanholični kratki komad Sjećanja Stanka Šepića pisan je u duhu poznog romantizma, sa jasno izdvojenom melodijskom linijom koja se, kroz zanatski vešto postavljeno orkestarsko tkivo, provlači neprekidno duž čitave kompozicije. Karakter određen samim naslovom višestruko je opravdan: reč je o ostvarenju izražene nostalgije čiji vizuelni i narativni potencijal prirodno priziva estetiku filmske muzike. U izvođenju Gudačkog orkestra Dušan Skovran, pamtljiva i emotivno nabijena linija dobila je toplu, gipku i lepo oblikovanu frazu, pružajući publici intermeco koji vodi u još jedan lirski iskaz koji je ipak, potpuno drugačijeg senzibiliteta.
Kompoziciju Elegija Milana Mihajlovića iz 1989. godine odlikuje zreli kompozitorski rukopis. Karakteriše je ekonomičnost muzičkog materijala i potpuno odsustvo deskriptivne patetike, kao da je samo osećanje prikazano u svom arhetipskom obliku. Kompozitor gudački orkestar tretira sa izuzetnim osećajem za boju i registarske kontraste, te zvuk varira od prozračno-lebdećeg pa sve do gustih, ekspresivnih i dramatičnih tutti odseka. Fascinantna je i kompoziciona tehnika razrađena do najsitnijih detalja: umesto klasičnog melodijskog toka, pokret je zasnovan na tonologiji i bojenom pretapanju koje stvara osećanje duboko proživljene teskobe. U samoj interpretaciji ostvaren je tanani balans između statične, lebdeće atmosfere i unutrašnjeg dramskog naboja. Pod vođstvom Mihajla Miletića, orkestar je uspevao da precizno oblikuje mikrofraze i ostvari solidan zvučni sjaj. Ipak, u finoj doradi svetlucavih zvučnih efekata koje proizvode flažoleti i picikata — gde granice izvođačke perfekcije gotovo da i ne postoje — ostalo je prostora za još suptilnije iznijansirane zvučne prelive i potpuniju akustičku zaokruženost.
Kao prirodna estetska i stilski logična dopuna Mihajlovićevoj Elegiji, na samom kraju programa izveden je Cartoon Zorana Erića — jedno od amblematskih i nesumnjivo najreprezentativnijih ostvarenja srpskog postmodernizma. I dok je kod Mihajlovića postmoderni idiom izgrađen kroz redukciju, unutrašnju teskobu i arhitekturu zvučnog trajanja, Erić u svom delu donosi potpuno suprotnu, vitalističku dimenziju epohe: eksplozivnu motoričnost, žanrovsku polistilistiku i ostinatnu energiju koja se poigrava sa percepcijom slušaoca. U izvođenju Gudačkog orkestra Dušan Skovran, složena ritmička i metrička struktura dobila je čvrst i precizan zamah. Mladi dirigent Mihajlo Miletić uspeo je da održi stabilnu tenziju i dinamiku dobro naglašavajući mikrokontraste i snagu koju po sebi nose ostinatne figure. U iznošenju oštrih artikulacija i zvučnih akcenata, orkestar je delovao ubedljivo.
Ovako koncipiran program potvrdio je da domaće stvaralaštvo za gudački ansambl poseduje vitalnost, dramaturšku raznolikost i slojevitost koja od izvođača zahteva konstantno pomeranje estetskih i tehničkih granica. Pokazavši visok nivo koncentracije, tonske izbalansiranosti i stilske fleksibilnosti — uz dobro vođenje Mihajla Miletića i ubedljivo sviranje Gordane Matijević Nedeljković — Gudački orkestar Dušan Skovran demonstrirao je sopstveni interpretativni kapacitet u tumačenju ključnih poglavlja domaće muzike 21. veka.
